De Oorsprong en het Verloop van de Biljartsport
De wortels van de biljartsport gaan diep terug in de tijd en zijn wijdvertakt geraakt.
Van Buitenspel tot Elite-tijdverdrijf
Het Engelse Pall Mall-spel wordt algemeen beschouwd als de moeder aller biljartdisciplines. Dit spel leek op het hedendaagse croquet en geldt als de directe voorloper van biljarten.
- Oorsprong: Aanvankelijk werd het spel buiten gespeeld.
- Introductie binnenshuis: Na 1550 vond het spel zijn weg naar binnen in Engeland, Frankrijk en Italië op tafels met opstaande banden, inclusief de toenmalige poortjes en de koning op het laken.
- Het 'Spel der Koningen': Biljarten was in die tijd een pure elitesport, uitsluitend beoefend door de hogere maatschappelijke klassen.
De Strijd om de Oorsprong: Engeland vs. Frankrijk
Over de etymologie van het woord 'billard' is een heuse Engels-Franse strijd gevoerd:
- Engelse theorie: Bedenker Bill Kew zou voor het eerst een bal hebben gespeeld met zijn 'yard' (ellestok).
- Franse theorie (meest waarschijnlijk): Een samenvoeging van 'bille' (bal) en 'art' (kunst), oftewel: de kunst van het balspel. Omdat de gegoede stand in heel Europa destijds Frans sprak, behouden de Engelsen overigens nog steeds een sterk argument voor hun aandeel in de uitvinding.
De Materiaalevolutie
Vóór de Franse Revolutie maakte de sport cruciale veranderingen door:
- Zakken (Pockets): Nog vóór 1700 evolueerde het spel naar een tafel met zes zakken (zoals bij het huidige pool en snooker).
- De Keu: De rechte keu verving het gekromde stootwapen van weleer. Het dikke uiteinde van de moderne biljartkeu herinnert nog aan de oorspronkelijke speelstok.
- Ballen en Stoottechniek: Nog vóór de Franse Revolutie werd gespeeld met twee witte ballen en één rode bal, en werd de keu omgekeerd om te stoten.
Van Elitesport naar Moderne Volkssport
De Franse Revolutie bracht ook sportief grote veranderingen. Met het verdwijnen van de royalty verdween biljarten als elitair tijdverdrijf en werd het overgenomen door het gewone volk.
- 1827: Mengaud vind de pomerans uit.
- 1860: De overschakeling naar het carambole-spel vindt plaats — de geboorte van het moderne biljart.
- Série américaine': Wie deze verfijning exact bedacht, blijft een strijdpunt tussen de Amerikanen Sexton en Schaeffer, de Fransman Berger en de Canadese broers Dion.
- 1880: Om het spel uitdagender te maken voert de Fransman Edmond Graveleuse het kaderspel in (een 12 à 15 cm-driestootskader).
- 1883 & 1902: Al snel volgen wereldkampioenschappen in 21 cm-driestootskader (1883) en kader 45/2 (1902 en 1903).
(Inter)nationale Verbondenheid en Organisatie
Bij de aanvang van de 20e eeuw verrezen overal nationale bonden. Dit leidde tot de behoefte aan internationale structuur:
- 1923 (UIFAB): België, Frankrijk, Egypte en Zwitserland richten de Union Internationale des Fédérations des Amateurs de Billard op onder leiding van wedstrijdleider Avé (bekend van de Avé-beurt en het Avé-systeem).
- 1956–1957 (FIB & UMB): Na het overlijden van Avé stappen België, Nederland, Saarland en Duitsland uit de UIFAB en stichten de Fédération Internationale de Billard (FIB). De geschillen worden in 1957 opgelost met de oprichting van de wereldwijde Union Mondiale de Billard (UMB).
- CEB: Voor de Europese markt ontstaat de Confédération Européenne de Billard.
- WCBS & IOC: De World Confederation of Billiards Sports vormt de overkoepelende organisatie voor alle keusporten (UMB, WPA, IBSF, WPBSA) en vertegenwoordigt de sport bij het Internationaal Olympisch Comité.
Professionele Pioniers en Media
Wat begon als eervol tijdverdrijf, groeide uit tot een professionele tak van sport:
- Snooker: Groeide eind jaren 70 stormachtig uit tot profsport nadat de BBC begon te experimenteren met kleurentelevisie.
- Driebanden: De Duitse zakenman dr. Werner Bayer richtte in 1985 de Billiard Worldcup Association (BWA) op. Hij contracteerde de wereldtop voor toernooien met grote prijzenpotten.
- Pool: Kende begin 21e eeuw een grote vlucht dankzij tv-belangstelling en investeringen, met als hoogtepunt de door Kevin Trudeau gefinancierde International Pool Tour (IPT).
Het Libre-biljart: De Basis van de Carambolesport
Libre (ook wel vrij spel genoemd) is de meest toegankelijke en puurste vorm van het carambolebiljarten. Het vormt voor vrijwel iedere biljarter de basis waarin de fundamenten van de sport worden aangeleerd: balbeheersing, stootkracht en het inschatten van looplijnen.
Het Spelprincipe
Het doel bij libre is bedrieglijk eenvoudig: de speler moet met zijn eigen speelbal de twee andere ballen op de tafel raken. Lukt dat, dan levert dat één punt (carambole) op en mag de speler doorgaan. Er gelden — op één uitzondering na — geen beperkingen voor wáár op de tafel de ballen elkaar moeten raken of hoeveel banden er gebruikt worden.
De 'Vastzetter' en de Verboden Hoeken
Omdat topbiljarters de kunst verstonden om de ballen heel dicht bij elkaar te verzamelen en zo honderden punten achter elkaar te scoren (het zogenaamde serie-américaine), werd het spel voor toeschouwers soms wat saai. Om dit te doorbreken zijn de verboden hoeken ingevoerd:
- In de vier hoeken van de tafel zijn kleine driehoeken afgetekend.
- Zodra de twee aanspeelballen zich bóven deze lijnen bevinden, mag de speler daar slechts een beperkt aantal caramboles maken voordat minstens één bal de hoek moet verlaten.
Ondanks deze regel blijft het libre de ultieme test voor precisie en de ideale opstap naar moeilijkere spelsoorten zoals het kaderspel en het driebanden.
Modernisering voor TV
Om media en sponsors te blijven boeien, heeft de sport spelsystemen aangepast. Denk aan de introductie van korte sets, tijdklokken en ballen met stippen. Tegenwoordig zijn keusporten een volwaardige beroeps- en inkomstenbron voor de wereldtop, en mogen ook amateurs prijzengeld ontvangen.
Bekende Nederlandse Topsportbiljarters
- Dick Jaspers: Meervoudig wereldkampioen driebanden en recordhouder met vele nationale en internationale titels.
- Therese Klompenhouwer: Wereldwijd dominant in het damesdriebanden met talloze wereldtitels achter haar naam.
- Jean Paul de Bruijn: Meervoudig Nederlands kampioen en een vaste waarde in de internationale top van het bandstoten en driebanden.
- Rini van Bracht: Legendarische Nederlandse driebandenspeler die in de jaren 80 en 90 wereldtitels en hoge records op zijn naam zette.
Beste carambolebiljarter aller tijden
- Raymond Ceulemans: Werd 35 keer wereldkampioen en 48 keer Europees kampioen. Hij wordt ook wel "Mister 100" of de keizer van het carambole genoemd.












